wojewoda.eu

Urząd wojewody (z łac. palatinus) należy do najstarszych w Polsce. Już wśród podań i legend znajdujemy wzmiankę o 12 wojewodach z rodu Lecha, rządzących Polanami. Na dworze pierwszych Piastów zarządzał dworem oraz był prawą ręką panującego. Pomagał również wymiarowi sprawiedliwości oraz organom ścigania. Kolejnym zadaniem wojewody, które jednocześnie dało polską nazwę tego urzędu, jest dowodzenie wojskiem w zastępstwie panującego. Jak więc sami widzicie, był to bardzo znaczący urząd, a jeżeli osoba je piastująca odznaczała się tak silną osobowością, jak Sieciech (XII w. próbował obalić księcia Władysława Hermana), mogła dążyć do osiągnięcia pełni władzy w państwie.

Od XIII w. wojewodowie zaczęli stawać się niezależni od książąt, stając się urzędnikami księstwa lub ziemi. Jednocześnie stawali na czele możnowładztwa (najbardziej znaczącymi byli wojewodowie krakowski i sandomierski.) Władający musiał w takiej sytuacji liczyć się z nimi, gdyż podburzone przez nich możnowładztwo mogło go nawet obalić.

W czasie zjednoczenia dzielnicowego wojewodowie byli zwierzchnikami danych im ziem (ziemie związane z tym urzędem zaczęto z czasem nazywać województwami.) Utracili jednak większość przywilejów na rzecz nowego urzędnika terytorialnego - starosty. Od XIV w. wojewodowie, jakby w zamian, weszli do nowo tworzącej się Rady Królewskiej, z której w przeszło 100 lat później powstał senat, do którego automatycznie trafili.

Jak więc widzicie - władza wojewodów z politycznej i ministerialnej za Piastów, zmieniła się za Jagiellonów w reprezentacyjną i senatorską. Funkcje wojskowe ograniczono do prowadzenia oddziałów w czasie pospolitego ruszenia z województwa do punktu zbornego. Z uprawnień administracyjnych pozostało im przewodniczenie na sejmikach ziemskich (lecz i ten przywilej dość szybko utracili.)

Honorową funkcją wojewodów był nadzór miast (faktycznie starosta), czasem jednak miał prawo powoływać rajców (np. Kraków do 1677 r.). Ustanawiał także przez podległego sobie podwojewodziego - ceny, wagi i miary. Władza sądownicza wojewody została ograniczona do uczestnictwa w tzw. sądach wiecowych (coś w rodzaju sądu apelacyjnego do sądów grodzkich i ziemskich), nadzorował sądy ziemskie oraz posiadał jurysdykcję nad Żydami.Specjalnie wyróżnieni byli wojewodowie: krakowski, poznański, wileński, sandomierski, kaliski i trocki, gdyż posiadali klucze od skarbca na Wawelu.

Wojewodowie byli mianowani przez króla, a od 1775 r. przez Radę Nieustającą (oprócz wojewody płockiego i wileńskiego wybieranych przez obywateli tych ziem, lecz zatwierdzanych przez króla.) Od 1565 r. istniał również zakaz łączenia tego urzędu z "ministeriami", godnością przełożonego innego województwa, starostwem grodowym na swym terenie (oprócz Litwy i Prus) oraz urzędu kasztelana